همایون شجریان - یادی از استاد ابـوالـحسـن صبـــا

یادی از استاد ابـوالـحسـن صبـــا/ بامداد فتوحی

پيش‌گفتار

یادی از استاد ابـوالـحسـن صبـــا دو قاب عكس از صبا، يكی در حال نواختن ويلن؛ ديگری در حال سنتورنوازی بر ديوار كلاس موسيقی‌مان، ذهن من و بقيه‌ی شاگردان را به خود جلب می‌كرد. هزاران حكايت گفته و نگفته، از اين و آن، آن استاد و اين هنرآموز، قطعاتی كه نام صبا را بر خود داشت. موسيقی‌دانی كه اوج انسان‌بودن بود، پرنده با پروازش، اوج گرفتن با آوازش، صدای ساز با غم نهفته‌اش و... صبا را نزد ما بزرگ و جاودانه نشان می‌داد. مروری بر زندگی هنری و آثار صبا نشان‌مان داد كه او نمونه‌ی بارز هنرمندی رنج‌برده و خستگی‌ناپذير است و چه افسوس كه در زمانه‌ی خويش فهميده نشد. ما، همگی ما، نسل امروزين موسيقی ايران، ضمن آن كه بايد وامدار گنجينه‌ی صبا باشيم ؛ پيوسته بايد نوشته‌ها، نغمه‌ها، نت‌ها و... را بخوانيم، بشنويم و تمرين كنيم. شايد خواب می‌بينم، صبا چون معلمی مهربان از قاب عكس‌ها بيرون می‌آيد و با ويلن، با سنتور و... با ساز من و تو همراه می‌شود و با لبخندی بدرقه‌مان می‌كند.

استاد ابوالحسن صبا، فرزند ابوالقاسم كمال‌السلطنه در سال ۱۲۸۱ هجری شمسی در تهران به دنيا آمد. وی در اصل از مردم آذربايجان و از خاندان امرای دنبلی است. پدر صبا كه مردی اديب و هنرمند بود (و به كار پزشكی هم اشتغال داشت) به همين جهت پسران خود عبدالحسين و ابوالحسن را برای فراگيری موسيقی به استادان زمانه‌ی خود سپرد.

صبا از دوران كودكی ذوق و استعداد وافری در موسيقی داشت. مادر صبا تعريف كرده است كه: « ابوالحسن خيلی كوچک بود، می‌آمد و لب ايوان می‌نشست و چند تار نخ به انگشت شصت پايش می‌بست و از آن طرف نخ‌ها را با دست می‌گرفت و با انگشت‌های دست ديگر بر روی آنها می‌زد و با دهان صدای سازهای مختلف را درمی‌آورد. »

نديمه‌ی عمه‌ی او، ربابه خانم روان‌بخش كه پيوسته در خانه‌ی آنها بود ؛‌ آواز می‌خواند و ضرب هم می‌گرفت. از طرفی پدر او نيز در ايام فراغت سه‌تار می‌نواخت. صبا در واقع مقدمات سه‌تار را از پدر و تمبک را از ربابه خانم فراگرفت.

وی هنوز كودكی خردسال بود كه پدرش او را برای مشق سه‌تار به كلاس مرحوم آقا ميرزا عبدالله برد. صبا قريب به پنج سال، صبح‌های زود به منزل ميرزا می‌رفت و تعليم سه‌تار می‌گرفت. خود صبا می‌گويد: « پدرم علاقه‌ی مفرطی به موسيقی داشت؛ يعنی، خودش هم آشنا به ساز ايرانی بود و از كودكی يعنی از شش‌سالگی مرا نزد اساتيد وقت راهنمايی كرده بود. قبل از اينكه شروع به مشق ويلن بكنم با سازهای ايرانی از قبيل سه‌تار، تار، سنتور و تمبک آشنايی داشتم. حتی قدری هم كمانچه می‌زدم. بعداً اطلاعات خودم را به ويلن منتقل كردم و تقريباً يک مكتب خصوصی برای ويلن ايجاد شد و كتاب‌هايی در اين خصوص نوشته و انتشار دادم. »

صبا بعد از كلاس ميرزا عبدالله، به محضر درويش‌خان راه يافت. سه‌تار صبا كه استخوان‌بندی و خميرمايه‌اش در مكتب مرحوم ميرزا عبدالله پرورش يافته بود، از سه‌تار ضربی و شيرين درويش‌خان چاشنی گرفت.

پدر ابوالحسن‌خان كه می‌دانست بدون يادگرفتن نُت، كسی نمی‌تواند در موسيقی پيشرفت كند، وی را نزد چند تن از استادان روسی كه بعد از جنگ جهانی اول به ايران آمده بودند،‌ برد و ابوالحسن نزد آنها قواعد و اصول موسيقی علمی و اروپايی را فراگرفت؛ در ضمن با ساز ويلن هم آشنا شد. اين خصوصيت بارز صبا بود، چرا كه در دوره‌ای زندگی و كار می‌كرد كه كمتر موسيقی‌دانی از ايران با نُت و علم موسيقی آشنايی داشت. صبا به نواختن انواع سازهای ايرانی علاقه‌ی فراوان داشت. از اين‌رو مدتی نوازندگی سنتور را نزد علی‌اكبر شاهی فراگرفت. پس از درگذشت اين هنرمند در سال ۱۳۱۷ به مدت يک سال هم نزد استاد بزرگ سنتور زمانه «حبيب سماعی» آموخته‌های خود را تكميل كرد. برای به كمال رساندن نوازندگی تمبک، نزد استاد معروف حاجی‌خان عين‌الدوله (حاجی‌خان ضربی) رفت. كمانچه را از حسين‌خان اسماعيل‌زاده، فلوت را از اكبرخان هنگ‌آفرين و ويلن را از حسين‌خان هنگ‌آفرين فراگرفت.

پس از بازگشت استاد كلنل علينقی وزيری از اروپا به ايران و تأسيس مدرسه‌ی عالی موسيقی در سال ۱۳۰۲ هجری شمسی، صبا در سن ۲۱ سالگی با وجود اينكه با اغلب سازهای ايرانی آشنايی داشت و همه‌ی آنها را به خوبی می‌نواخت؛ با فروتنی تمام به خوشه‌چينی از خرمن هنر و علم آن استاد يگانه مشغول شد. در واقع نكته‌ی مهم در مورد صبا همين است كه وقتی استاد وزيری مدرسه‌ی عالی موسيقی را تأسيس كرد ؛ ويلن را با تكنيک كمانچه می‌نواختند. وی در مدرسه‌ی وزيری با تكنيک خاص ويلن آشنا شد و قطعاتی از آثار اروپاييان را نزد وزيری آموخت. با شيوه‌ی نواسازی وزيری و چگونگی ثبت آهنگ‌ها و رديف‌های موسيقی ايرانی آشنا شد؛‌ همچنين با كار در اركستر آشنايی يافت و به زودی دريافت كه موسيقی ايرانی منحصر به همان پيش‌درآمد و رِنگ نيست. در اصل يكی از خدمات بزرگ صبا ابداع شيوه‌ی نوينی در نوازندگی ويلن بود.

بعد از گذشت دو سال تحصيل در مدرسه‌ی عالی موسيقی با توجه به اينكه استاد وزيری مجذوب مهارت و ظرافت شاگرد خود شده بود، اداره‌ی برخی كلاس‌ها را به او واگذار كرد و به اين ترتيب صبا همكار استاد خود شد.

صبا در جايی می‌گويد: « موسيقی كلاسيک ايرانی كه مبدأ آن دستگاه‌های ماست، به قدری غنی است كه ساليان دراز وقت لازم دارد تا علاقه‌مندان به آن وارد شوند و به وسعت اين دريای بی‌كران پی ببرند. اگر كسی اين دستگاه‌ها را ياد گرفت و رديف‌ها را شناخت، در آن قوی شد، الهاماتی می‌گيرد كه می‌تواند سرمايه‌ی هنری خويش سازد. »

صبا در سال ۱۳۰۶ هجری شمسی از طرف علينقی وزيری برای تأسيس مدرسه‌ی موسيقی رشت (صنايع مستظرفه) به اين شهر زيبا می‌رود و شرايط مساعد محيط و عوامل موجود در آن او را به سمت اولين و اساسی‌ترين تحقيق موسيقی ايران، يعنی موسيقی فولكلوريک (محلی) سوق می‌دهد. مردم گيلان به وی اظهار علاقه‌ی بسيار می‌كردند؛ اما هوای آن ناحيه به مزاج او نمی‌ساخت و ميل نداشت در آنجا بماند. تحقيق در موسيقی گيلان، از شهر گرفته تا عمق راه‌های صعب‌العبور و قلب روستاهای دوردست، حدود دو سال با شور و علاقه ادامه پيدا می‌كند و آثار مهم صبا كه مُلهم از موسيقی محلی است؛ مانند: ۱. ديلمان (دشتی) ۲. اميری يا مازندرانی (دشتی) ۳. زرد مليجه (دشتی) ۴. به زندان (شوشتری) ۵. در قفس (دشتی) ۶. رقص چوپی (افشاری) ۷. كوهستانی (دشتی) و... شكل می‌گيرند.

اين تحقيقات باعث شد كه صبا برای نخستين بار به وجود ضرب‌های لنگ (طاق) در موسيقی ايرانی پی برد، آن هم در زمانه‌ای كه استادان آن روزگاران فكر می‌كردند كه نوازندگان محلی، به اشتباه ريتم‌های لنگ را می‌نوازند.

صبا از سال ۱۳۱۰ هجری شمسی، كلاس خصوصی موسيقی خود را در منزلش واقع در خيابان ظهيرالاسلام افتتاح كرد و به آموزش موسيقی به هنرجويان پرداخت. صبا علاوه بر آهنگ‌سازی، نوازندگی، نويسندگی و تدريس خصوصی، استادی هنرستان موسيقی ملی و سرپرستی اركستر شماره‌ی يک هنرهای زيبا را كه بعدها به اركستر صبا تغيير نام داد، بر عهده داشت.

از شاگردان بزرگ و فرهيخته‌ی صبا می‌توان مهدی خالدی، علی تجويدی، حبيب‌الله بديعی، رحمت‌الله بديعی، همايون خرم، حسن كسايی، فرامرز پايور، ‌حسين تهرانی، لطف‌الله مفخم پايان را نام برد.

زنده‌ياد حسين تهرانی نوازنده‌ی چيره‌دست تمبک می‌گويد: « من هر چه كسب معلومات علمی و عملی كرده‌ام از تصدق سر صباست. »

در جايی ديگر، استاد فرامرز پايور نقل می‌كند: « اگر صبا نبود موسيقی علمی پايدار نمی‌بود. مكتب صبا، مكتب كاملی است. هيچ‌كدام از نوازندگان مكتب استاد صبا را تعقيب نكردند جز رحمت‌الله بديعی و تا حدی هم تجويدی. علت هم اين است كه تعقيب‌كردن مكتب استاد صبا كار بسيار سخت و بسيار پر زحمتی است. »

اغلب شاگردان صبا، بعدها همگی از بزرگان موسيقی ايرانی شدند. صبا در جواب اين سؤال كه تا به حال چند نفر موزيسين تربيت كرده‌ايد و با استعدادترين و باذوق‌ترين آنها به نظر شما چه كسانی بوده‌اند؛ گفته است: « البته اين سؤال را نمی‌توانم به طور تحقيق عرض كنم. همين قدر از خريد كتاب دوره‌ی اول ويلنم تقريباً سه هزار جلد بوده به نظر می‌رسد كه سه هزار نفر نزد اين‌جانب تحصيل كرده‌اند؛ ولی ناگفته نگذارم كه اين عده بعضی‌شان توسط شاگردان خودم موفق شده‌اند، تحصيل كنند. راجع به با استعدادترين نمی‌توانم عرض كنم؛ ولی خود جامعه اين قسمت را تشخيص می‌دهد. »

صبا به سال ۱۳۱۹ هجری شمسی پس از تأسيس راديو در تهران به اين سازمان پيوست و همواره ممتازترين نوازنده‌ی آن به شمار می‌رفت. از سال ۱۳۲۶ به عضويت اداره‌ی هنرهای زيبا درآمد.

از ديگر خدمات صبا اين بود كه برای ساز تمبک نت مخصوصی تدوين كرد و درس‌های آن را روی كاغذ معمولی (نه كاغذ نت) نوشت و در ضمن ملودی‌های مخصوص آهنگ‌ها را به نت تمبک درآورد و به شاگردان آموخت.

صبا درباره‌ی آينده‌ی موسيقی ايرانی گفته است: « موسيقی جاز كه از آمريكا و اروپا به ايران آمد به علت آنكه ريتم دارد دارای جذبه و كشش است و به‌خصوص برای كسانی كه فهم موسيقی‌شناسی‌شان قوی نيست، خيلی جالب می‌باشد. همچنان‌كه اين موسيقی به موسيقی كلاسيک اروپا لطمه زد؛ پس از ورود به ايران موسيقی جدی ما را نيز از بی‌رحمی خود بركنار نساخت و به اين دليل فعلاً موسيقی جدی و كلاسيک ما خودش را پنهان كرده و پيش خواص است، و خواص از آن خوششان می‌آيد. وقتی كه موسيقی جاز از نظرها افتاد، دوباره موسيقی‌های جدی و كلاسيک مياندار خواهند شد و البته عامل اقتصادی در به‌وجود آمدن و از ميان رفتن اين موسيقی جاز بی‌تأثير نيست. »

از آثار مهم صبا می‌توان به دوره‌هايی كه برای ساز ويلن و سه‌تار تنظيم كرده اشاره نمود. همچنين رديف سنتوری كه به همت استاد پايور تنظيم شده و دستوری كه برای ساز تمبک نوشته‌اند كه متأسفانه تا كنون منتشر نشده است.

از آثار مهم غيرمستقل صبا می‌توان به:

۱. سلوی ای وطن - كتاب دستور ويلن وزيری

۲. چهارمضراب سه‌گاه - كتاب دستور ويلن وزيری

۳. رِنگ بيات ترک – كتاب ۲۳ قطعه‌ی ضربی

۴. پيش‌درآمد ترک – كتاب ۱۸ قطعه پيش‌درآمد

۵. نويد بهار

۶. چهارمضراب ساده در ماهور – كتاب اول ويلن و...

اشاره كرد.

صبا علاوه بر نوازندگان و آهنگ‌سازان موفقی كه تربيت كرد، سازسازان ماهری همچون مرحوم استاد مهدی ناظمی (سنتور) ‌و استاد ابراهيم قنبری‌مهر را تربيت كرد و همگی آنها از راهنمايی‌های صبا بهره‌های فراوان بردند.

صبا سه دختر به نام‌های غزاله، ژاله و ركسانا داشت. مواقع بيكاری را به نوشتن رسالاتی درباره‌ی موسيقی می‌گذراند. در ساختن ساز، ادبيات و نقاشی هم مهارت داشت. مردی بود كه به شطرنج، حافظ و دخترش ركسانا علاقه‌ی فراوان داشت.

ژاله دختر صبا نقل كرده است: « يكی از اولين خاطراتی كه از پدر دارم اين است كه صبح‌ها ساعت يازده درويشی از جلوی منزل ما عبور می‌كرد و با صدای بلند مثنوی می‌خواند. پدر كاملاً مجذوب اين صدا می‌شد و تا زمانی‌كه صدای درويش به گوش می‌رسيد در اين حالت باقی می‌ماند. يک روز پدرم دو ساعت تمام به‌دنبال درويش راه رفت و چون به خانه برگشت، مدت‌ها مشغول نت‌نويسی شد. بعدها فهميديم كه او به سختی دچار حيرت شده بود كه چه‌طور آن درويش مثنوی را در ابوعطا می‌خواند. »

از ميان آهنگ‌هايی كه ساخته و نواخته، گيلكی و كوهستانی را بيش از ساير آنها دوست می‌داشت؛ زيرا عقيده داشت كه شنونده را به تفكرات دور و دراز كشانيده و حالت عرفانی دارد.

از ميان نوازندگان خارجی كرايسلر ويلنيست معروف را می‌پسنديد و به بتهوون نابغه‌ی موسيقی نيز احترام و علاقه‌ی فراوان داشت.

صبا دانشنامه‌ای جامع در هنر موسيقی و نوازنده‌ای بسيار توانا در سازهای مختلف بود. مكتب نوين موسيقی ايرانی كه از درويش‌خان آغاز شده بود؛ با صبا به اوج رسيد و شاگردان او ادامه‌دهنگان شيوه‌ی استاد خويش شدند.

صبا تا يک هفته قبل از مرگش، با وجود خستگی جسمی و كسالت، تدريس و كار موسيقی را رها نكرد و در سن ۵۵ سالگی در سحرگاه ۲۹ آذر ۱۳۳۶ هجری شمسی بر اثر سكته‌ی قلبی دار فانی را وداع گفت. آرامگاه او در مقبره‌ی ظهيرالدوله شميران است. شهريار غزل‌سرای معاصر می‌گويد: