نشست نقد و بررسی آلبوم «آب، نان، آواز» عصر روز شنبه اول آبانماه در تالار اجتماعات مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. در این نشست سیدابوالحسن مختاباد، نویسنده و پژوهشگر موسیقی بهعنوان مجری برنامه، محمدرضا فیاض، آهنگساز و نوازندهی سنتور در جایگاه منتقد و علی قمصری، نوازندهی تار و آهنگساز آلبوم آب، نان، آواز حضور داشتند.
در آغاز نشست، محمدرضا فیاض در بیان دیدگاه کلی خود پیرامون نقادی در حوزهی موسیقی گفت: «هرچند نقد اندیشههای موسیقایی لازم است؛ اما پیش از هر چیز باید بدانیم که انتظار ما از نقد موسیقی چیست و باید در نظر داشته باشیم که نقد یک اثر موسیقایی کار دشوار و حساسیست؛ چرا که بر احساسات دیگران تأثیرگذار است. منتقد موسیقی نباید خود را در جایگاه قاضی قرار دهد و بر اساس درک و دریافت و سلیقهی خود، دربارهی زشتی یا زیبایی یک اثر هنری حکم کلی صادر کند؛ بلکه نقش منتقد مانند یک کارآگاه است که به بررسی ویژگیهای آن اثر، برجستهسازی زوایای پنهان و عواملی میپردازد که سبب پیدایش آن اثر میشود.»
فیاض با بیان اینکه منتقد نباید سلیقهی شخصی خود را در نقد اثر دخالت دهد، افزود: «سلیقهی شخصی من محدود به محیط منزلم است که میتوانم تصمیم بگیرم چه چیزی بشنوم یا نشنوم؛ اما هنگامیکه در جایگاه منتقد قرار میگیریم، باید لایههای عاطفی، ویژگیهای روانی و تجربیات آهنگساز را در خلق اثر مورد کنکاش قرار دهیم. هر اثر هنری به یک عصر هنری مربوط میشود و هنرمند با اثر خود، عصری را که در آن زندگی میکند شکل میدهد. در دههی شصت نوعی نگرش بر جامعهی موسیقی حاکم بود که سعی داشت بر اساس معیارهای مرسوم آن دوره، دربارهی خوب یا بد بودن یک اثر به اجماع برسد؛ اما امروز به سبب تکثر عاطفی و گوناگونی اندیشههای نسل جوان، دیگر نمیتوان به آن شیوه عمل کرد؛ چرا که فضای اجتماع مدام در حال تغییر است.»
در ادامه علی قمصری ضمن مؤثر دانستن برگزاری جلسههای نقد اینچنینی در پیشرفت موسیقی عنوان کرد: «نقد موسیقی ایرانی کار دشواری است؛ چون بر خلاف حوزههای دیگر مانند سینما، از خیلی جنبهها موسیقیمان شکل مدونی ندارد و معیارهای مشخصی برای بررسی و نقد در دست نداریم. به همین خاطر برخوردهای سلیقهای با آن صورت میگیرد. شاید مهمترین ویژگی موسیقی ایرانی همان حس لحظه و بداههپردازی است که معیار دقیقی برای نقد آن وجود ندارد. ضمن اینکه در موسیقی ایرانی برای شناخت و بررسی موسیقی چندصدایی هم معیارهای درستی نداریم.»
قمصری در خصوص آلبوم آب، نان، آواز گفت: «در پروژهی آب، نان، آواز که ساخت آن به حدود سه سال پیش برمیگردد، سعی کردم نسبت به اثر قبلیام، نقش خیال، به لحاظ محتوا و سازبندی نگاه ایرانیتری داشته باشم و تلاش کردم خلاءهایی را که حس میکردم در موسیقی ایرانی وجود دارد، با ابزار و سازهای ایرانی پر کنم. همچنین سعی کردهام به مقولهی ریتم توجه ویژهای داشته باشم و با نگاهی نو به شعر ایرانی، در ساخت تصانیف از ریتمهای مختلفی استفاده کنم که تا کنون در موسیقی ایرانی کمتر بهکار گرفته شده است.»
پس از پخش تصنیف «در عاشقی» برای حاضران، محمدرضا فیاض به معرفی ویژگیهای اصلی آلبوم آب، نان، آواز از دیدگاه خود پرداخت: «گاهی باید نحوهی نزدیک شدن به یک اثر موسیقایی را به مخاطب توضیح داد تا بداند چگونه باید به یک اثر گوش دهد. این کار منتقد موسیقی است که برای آشنایی دقیقتر مخاطب با آن اثر، توجه او را به نکات کلیدی و کلیدواژههای اثر جلب کند. در آب، نان، آواز هم ویژگیهای جالبی وجود دارد که از روی آنها میتوان به درکی از شخصیت و اندیشهی آهنگساز آن، علی قمصری رسید. به عقیدهی من «ویرتوزیته» (چیرهدستی فنی) بارزترین کلیدواژه برای معرفی این آلبوم است. باید توجه داشت مقولهی ویرتوزیته از اوایل قرن اخیر همواره به مانند معمایی در ذهن جامعهی موسیقی ایران وجود داشته و مثبت یا منفی بودن وجود آن محل بحث صاحبنظران بوده است. اما آنچه مشخص است نوازندگان جوان این آلبوم با جسارت و تسلط قابلقبولی کار را اجرا کردهاند. معتقدم نوازندهای که از چیرهدستی لازم برخوردار نباشد، پویایی موسیقی خود را زیر سؤال برده است. البته گاهی اوقات ویرتوزیته به قیمت از دست رفتن ویژگی بسیار مهم دیگری یعنی سونوریته تمام میشود.»
اما علی قمصری با رد این موضوع که «ویرتوزیته» مهمترین ویژگی آب، نان، آواز است، توضیح داد: «معمولاً وقتی آهنگی میسازم کیفیت نوازندگی خودم را در ساخت قطعه لحاظ نمیکنم؛ یعنی ممکن است پیش بیاید که نوازندگیام از آهنگی که ساختهام تأثیر بپذیرد اما برعکس آن معمولاً اتفاق نمیافتد. و تا کنون کارهای زیادی ساختهام که حتی ساز تار در آنها نقشی نداشته است.»
در ادامه تصنیف زیبای «ایران» با شعری از حسین فرهنگمهر که به دلیل عدم اخذ مجوز ارشاد از آلبوم آب، نان، آواز حذف شده بود برای حاضران در جلسه پخش شد. پس از آن فیاض با اشاره به اینکه در آلبوم آب، نان، آواز از ۸۸ مصرع شعر استفاده شده بیان داشت: «این حجم شعر کلاسیک و نو که در این اثر به کار رفته نشاندهندهی آن است که آهنگساز بهدنبال بیان مفاهیم و پیامهای گستردهای بوده است؛ اما بهنظرم در قسمتهایی به دلیل شلوغی پسزمینهی کار، کلام و موسیقی همدیگر را خنثی میکنند و جریان شعر از دست شنونده خارج میشود.» در ادامه به درخواست منتقد برنامه گوشههایی از تصنیف «شهر به شهر» برای نشان دادن «خنثیسازی» اثر کلام توسط موسیقی پخش شد که در پایان آن، حاضران در جلسه با تشویقهای خود بهگونهای مخالفت خود را با نظر منتقد نشان دادند. علی قمصری هم ترجیح داد در این خصوص اظهار نظری نکند و به ذکر این نکته بسنده کرد که اگر قطعهی دیگری بهعنوان نمونهای برای این موضوع انتخاب میشد، شاید قابل پذیرش میبود.
فاضل جمشیدی، خواننده که در میانههای نشست به جمع اضافه شده بود در لحظات پایانی بهروی صحنه آمد و ضمن تأکید بر اهمیت پیوند شعر و موسیقی، مخالفت ضمنی خود را با نظر منتقد برنامه ابراز داشت. در پایان یکی از حاضران انتقاداتی در خصوص نحوهی استفاده از اشعار آلبوم مطرح کرد و از علی قمصری خواست توضیح دهد که چرا بخشهایی از شعر دکتر شفیعی کدکنی را برای تصنیف «آب، نان، آواز» تغییر داده است؛ که قمصری در پاسخ گفت این تغییرات با هماهنگی کامل سه ضلع آهنگساز، خواننده و شاعر صورت گرفته و چنانچه این هماهنگی با شاعر اثر انجام نمیشد، مسئولان دفتر شعر ارشاد مجوز انتشار به آن نمیدادند.
بهعنوان حسن ختام این جلسه، علی قمصری بهدرخواست مجری برنامه و حاضران، قطعاتی کوتاه در دستگاه همایون و گوشهی شوشتری اجرا کرد و بار دیگر چیرهدستی و تکنیک بالای نوازندگی خود را به معرض نمایش گذاشت.
گفتنیست سلسله نشستهای ماهانهی نقد و بررسی موسیقی، ساعت ۱۶:۳۰ نخستین شنبهی هر ماه در مرکز فرهنگی شهر کتاب واقع در خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمد قصیر (بخارست)، نبش کوچهی سوم برگزار میشود و حضور علاقهمندان موسیقی در آن آزاد است.
عکسهایی از این نشست را میتوانید در اینجا و اینجا ببینید. همچنین مشروح گزارش این نشست را در همشهریآنلاین بخوانید.
در همین زمینه:- کتاب الکترونیکی آلبوم «آب، نان، آواز»- معرفی گوشههای آوازی آلبوم «آب، نان، آواز»
