«بیان و لحن مستقل» در اینجا، به این معنی است که یک شاگرد و رهرو هنر، پس از مرحلهی آموزش و تقلید، بدان توانمندی رسیده باشد که از خلاقیت درونی خویش بهره جسته و در یک کلام، خودش باشد و حرف خود را بزند. چنین مرام و طرز تفکری، سرچشمهی شکوفاییها و ابداعات فراوانی برای هنر و هنرمندان خواهد شد. یک هنرمند واقعی و تمامعیار همچون عصارهای است از جمیع نقاط قوت و نکتههای مثبت و لطیفی که در رشتهی تخصصی وی قرار دارد.
البته افرادی که بهطور خاص، صرفاً در یک زمینهی مشخص فعالیت کرده و مسیر کارشان بهگونهایست که لازم است مثلاً برای حفظ یک اثر تاریخی و جلوگیری از نابودی آن، دقیقاً عین همانرا اجرا نمایند و مسائلی از این قبیل ؛ کار ارزشمند آنها از مبحث طرحشده در این نوشتار جدا میباشد. منظور ما هنرمندانی هستند که در مسیری کلی و همهجانبه فعالیت نموده و آثار بر جایمانده از آنان گواه این مرام هنری میباشد.
با پیگیری خط هنری در آثار و فعالیتهای همایون شجریان، در مییابیم که او خود را در ابتدای این راه قرار داده است. وی هر چند که بهطور طبیعی، هنوز متأثر از سبک و سیاق آوازی پدر (و استاد خویش) میباشد؛ اما نسبت به بسیاری دیگر از همقطارهای خویش استقلالی فزونتر و جرئتی بیشتر در دستیابی به لحن ویژه و مستقل موسیقایی بهخرج داده است. هر چند که برخی رسانهها سعی در بهسادگی عبور کردن و کمرنگ نمودن این موفقیت وی داشته، و شباهت ژنتیک صدای همایون به پدر خویش را به «دنباله رویِ صرف» نسبت میدهند! و همایون هم از روی تواضع به این حواشی توجهی ننموده و پاسخی نمیدهد. اما ما در این مقاله برآنیم با واکاوی مسیری که تا بهحال همایون شجریان طی نموده، خلاف این مدعا را ثابت نماییم. و از یک سو، هم به طرح مباحث بنیادین گریزی میزنیم و هم به واقعیت سیاق هنری همایون اشارتی خواهیم نمود.
همایون شجریان سعی نموده که در عرصهی خوانندگی به بیان ویژه و لحن مختص به خویش برسد و صدای پخته و دلنشین او تمبر شنیداری خود را داشته باشد. در شرایطی که در حدود دو-سه دههی اخیر بسیاری از صاحبنظران، یکی از مسائل اصلی در زمینهی آسیبشناسی آواز ایرانی را مسئلهی تقلید صرف و تکبعدی بودن شیوهی آوازخوانی عنوان و ارزیابی نمودهاند؛ در نتیجه همین که خوانندهای این شهامت را داشته باشد که در فعالیتهای خویش، راهی مستقل (ولو همراه با آزمون و خطا) را در پیش گیرد، کاری بجا و حرکتی در خور تقدیر را انجام داده است.
از جمله خوانندگان نسل جوان که تا حدودی در این مسیر در حال پیشروی هستند، «مرتضی فلاحتی» (خوانندهی گروه استاد ذوالفنون)، محمد معتمدی (خوانندهی گروه شیدا) و همایون شجریان میباشند. در مورد همایون باید گفت که وی در میان شاگردان محمدرضا شجریان، از جمله معدود کسانی بوده که بهسمت رسیدن به لحن مستقل حرکت نموده است.
البته این مقوله فقط در خوانندگی وی خلاصه نمیشود؛ بلکه چنین طرز فکری را در تنبکنوازیهای همایون نیز میتوان مشاهده نمود. او تنبک را با بهرهمندی از همهی شیوههای موجود در این عرصه و در نهایت با نوای مختص به خویش (که نشئتگرفته از ذهنیت درونی و استمداد از سرپنجههای خوشنوازش میباشد) بهزیبایی و با لحن خاص خویش مینوازد.
مهمتر از موارد فوق، در مورد همایون آنچه که بهزعم نویسنده از اهمیت بالاتری برخوردار میباشد، جهتگیریهایی است که در چهار-پنج سال اخیر (یعنی پس از ارائهی اولین آثار مستقل) از سوی وی صورت گرفته است. این جوان خوشآتیه در پنج آلبومی که بهصورت مستقل منتشر گردانید، در هر کدام از این آثار، مسیری خاص و فرمی متفاوت با همدیگر را ارئه نمود. بدین ترتیب و به گفتهی خودش، از پایبندی و اکتفا نمودن به یک فرم واحد و مشخص اجتناب نموده است.
معهذا درست در همین نقطه است که باید اشاره نماییم، همایون شجریان اکنون در مرحلهای مهم قرار گرفته است. بررسی خط سیر کلی حرکت او در عرصهی هنر موسیقی، از انتشار اولین آلبوم مستقل گرفته تا کارهای بعدی و از همکاریهایش با استاد محمدرضا درویشی در گروه عبدالقادر مراغهای و علاقه نشان دادن به فعالیتهای فرهنگی و احیای گنجینههای تاریخی این سرزمین گرفته، تا انجام اولین کنسرت مستقل با گروه دستان در زمستان سال گذشته ؛ همهی این فعالیتها بهصورت کلی، چه از لحاظ جهتگیریهای دقیق و حسابشده و چه از لحاظ نزدیک و نزدیکتر شدن به لحن مستقل و تمبر خاص شنیداری، از کیفیتی دلپذیر و سیری روشن و امیدوارکننده برخوردار بوده است.
و اما اینکه عرض نمودیم «مرحلهی مهم و خطیر» بدان دلیل که باید توجه داشت هر چند حرکت در مسیر خلاقیت، نوآوری و شجاعت، در فعالیتهای مستقل بههمراه دوری جستن از در افتادن در حصار تکرار و تقلید، امری بجا و مورد تأیید همگان میباشد؛ اما اصرار بر رهایی صد در صد از تجربیات تاریخی گذشتگان و پافشاری بر نوآوریهای شتابزده برای رهایی از حصار فرضشدهی ذهنی و احتمالی نیز، ممکن است بهطور ناخواسته یک حصار جدید و تازه را برای هنرمند بهوجود بیاورد. (بهطوری که برخی از اهل نوآوری را در سالهای دور و نزدیک میتوان در این حیطه مشاهده نمود).
این است که عرض نمودیم این مرحله از اهمیت خاصی برخوردار میباشد. و البته با هوش و فراستی که تا بهحال در روند حرکت همایون شجریان مشاهده کردهایم، باور داریم که او به لطف حق از این برهه نیز با موفقیت عبور خواهد نمود...
